Lorem ipsum dolor sit amet consectetur
მთავარი » 2013 » მაისი » 10 » ვარსკვლავების ევოლუცია,შავი ხვრელები/evolucia,shavi xvreli
12:02 PM
ვარსკვლავების ევოლუცია,შავი ხვრელები/evolucia,shavi xvreli
ვარსკვლავების ევოლუციისა და შავი ხვრელების ბუნების შესახებ; შავი ხვრელის ცენტრში გრავიტაცია უსასრულოა.ეს კი ნიშნავს იმას,რომ არავინ იცის,რა ხდება შავი ხვრელის ცენტრში.საქმე გვაქვს სინგულარობასთან.ცოდნის უკმარისობა იძლევა საფუძველს სხვადასხვა ინტერპრეტაციისთვის. მაგალითად, მოვისმენთ მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ შავი ხვრელის ცენტრი შეიძლება იყოს გვირაბი პარალელურ სამყაროში ან რომ ამ გვირაბის გავლით დროში მოგზაურობა შეიძლება.ვარსკვლავი არის მოკაშკაშე ობიექტი, რომელიც შედგება და­მუხტული ნაწილაკების გაზისგან – პლაზმისგან. პლაზმას განსაზღვრულ მოცულობას უნარჩუნებს გრავიტავიცია (ის მიზიდულობის ძალა, რომე­ლიც წარმოიქმნება ვარსკვლავის სხვადასხვა შრეებს შორის). ვარსკვლავი გადის ევოლუციის სხვადასხვა ეტაპს. ის შეიძლება დაიბადოს გიგანტური მოლეკულური ღრუბლის (მტვრისა და გაზის ღრუბლის) გრავიტაციული კოლაფსის შემდეგ. ღრუბლის ნაწილებს შორის მიზიდულობის გამო შედა­რებით ერთგვაროვანი ღრუბელი იშლება მცირე ზომის შემკვრივებულ ობი­ექტებად – პროტოვარსკვლავებად. სხვადასხვა მასის პროტოვარსკვლავე­ბი წარმოქმნიან განსხვავებული ტიპის ვარსკვლავურ ობიექტებს. პროტო­ვარსკვლავები, რომელთა მასა უფრო მცირეა, ვიდრე მზის მასის რვა პრო­ცენტი, საკმარისად ვერ იკუმშება და, შესაბამისად, ვერ იქმნება საკმარი­სად დიდი ტემპერატურა თერმობირთვული რეაქციისთვის. ასეთ ობიექ­ტებს ყავისფერ ჯუჯებს უწოდებენ. ყავისფერი ჯუჯების სიკაშკაშე შედა­რებით მცირეა და ისინი ნელა კვდებიან. თუ პროტოვარსკვლავის მასა მზის მასის ტოლი ან მეტია, გრავიტაციული ძალა საკმარისია იმისთვის, რომ მატერიის შეკუმშვისას წარმოიქმნას საკმარისად ცხელი გული. ვარსკ­ვლავის შიგნით არსებული მაღალი ტემპერატურის (რამდენიმე მილიონი გრადუსი მაინც) პირობებში მიმდინარეობს თერმობირთვული რეაქციები, რომლის შედეგად წარმოქმნილი წნევის ძალა აბალანსებს ვარსკვლავის შრეებს შორის არსებულ მიზიდულობის ძალას და მყარდება ე.წ. ჰიდროს­ტატიკური წონასწორობა. ამის შემდეგ ვარსკვლავი იკავებს ადგილს ვარს­კვლავების კლასიფიკაციის ე.წ. მთავარ მიმდევრობაში. მზის მასის სადა­რი მასის ვარსკვლავები მთავარ მიმდევრობაში რჩებიან დაახლოებით ათი მილიარდი წლის განმავლობაში.სანამ ვარსკვლავი ვარსკვლავთა კლასიფი­კაციის მთავარ მიმდევრობაშია, ვარსკვლავის გულში მიმდინარე თერმო­ბირთვული რეაქციებისთვის საჭირო მასალაა წყალბადი. თერმობირთვუ­ლი რეაქციისას "იწვის” წყალბადი და წარმოიქმნება ჰელიუმი, ამავე დროს თავისუფლდება ენერგია, რომელიც გადაეცემა ვარსკვლავის სხვა ნაწი­ლებს. მზის ტიპის ვარსკვლავებში წყალბადის მარაგი საკმარისია ათი მი­ლიარდი წლის განმავლობაში. მზეზე გაცილებით მძიმე ვარსკვლავებში წყალბადის მარაგი უფრო სწრაფად ილევა. ყველაზე მძიმე ვარსკვლავებში წყალბადი ილევა ერთი მილიონი წლის შემდეგ. წყალბადის გამოლევის შემდეგ თერმობირთვული რეაქციები წყდება, ვარკვლავი იწყებს კვდო­მას, ხოლო ვარსკვლავის გულში რჩება ჰელიუმი. იმისთვის, რომ დაიწყოს თერმობირთვული რეაქციები ჰელიუმის მონაწილეობით, საჭიროა მზის გულში არსებულ ტემპერატურაზე უფრო მაღალი ტემპერატურა. როდე­საც ვარსკვლავის გულში თერმობირთვული რეაქციები მთავრდება, ჰიდ­როსტატიკური ბალანსი ირღვევა, გრავიტაციული ძალა აჭარბებს თერმუ­ლი წნევის გამო წარმოქმნილ ძალას და ვარსკვლავი იკუმშება. შეკუმშვი­სას ვარსკვლავის გულის ტემპერატურა იზრდება. თუ ვარსკვლავის მასა მზის მასის ნახევარზე ნაკლებია, გრავიტაცია არ არის საკმარისი იმისთ­ვის, რომ შეკუმშოს ვარსკვლავის გული იმდენად, რომ შეკუმშვისას წარ­მოქმნილი ტემპერატურა იყოს საკმარისი ჰელიუმის მონაწილეობით თერ­მობირთვული რეაქციების დასაწყებად. ასეთ შემთხვევაში გარდაიქმნება წითელ ჯუჯად წოდებულ ობიექტად. წითელმა ჯუჯამ შეიძლება მზეზე ათასჯერ დიდხანს იცოცხლოს. მზის მასის მქონე და უფრო მასიური ვარს­კვლავების შეკუმშვისას მათ გულში წარმოიქმნება დიდი ტემპერატურა და იწყება თერმობირთვული რეაქციები ჰელიუმის მონაწილეობით.

მასიური სხეულის მიერ სივრცის გამრუდების აღმწერი მოდელი

ჰელიუმში მიმდინარე რეაქციებისას წარმოიქმნება ნახშირბადი. ამ რეაქციე­ბისას გამოყოფილი ენერგიის შედეგად ვარსკვლავის გული ცხელდება და იწყებს დიდი ენერგიის გამოსხივებას. გამოსხივებული ენერგია იწვევს ვარსკვლავის ზედა შრეების გაფართოებას. გაფართოებისას ვარსკვლავუ­რი მატერია ცივდება და იღებს წითელ ფერს. ამ პროცესის შედეგად წარმო­იქმნება წითელი გიგანტი. მაგალითად, მზისგან წარმოქმნილი წითელი გი­განტის ზომებმა შეიძლება გადააჭარბოს მერკურისა და ვენერას ორბიტის ზომებს.წითელი გიგანტის გულში ჰელიუმის გამოლევის შემდეგ თერმო­ბირთვული რეაქცია წყდება, გრავიტაციული ძალა იწყებს დომინირებას და ვარსკვლავის გული იწყებს შეკუმშვას მანამ, სანამ არ წარმოიქმნება ახა­ლი თერმობირთვული რეაქციებისთვის საკმარისი ტემპერატურა. ვარსკვ­ლავური ობიექტის ევოლუციის სხვადასხვა ეტაპზე ამ ობიექტის გულში მიმდინარე თერმობირთვული რეაქციების საწვავია სხვადასხვა ელემენტი: ნახშირბადი, ჟანგბადი, სილიკონი… საბოლოოდ ვარსკვლავის გულში წარ­მოიქმნება რკინა. ვარსკვლავის გულის ყოველი შეკუმშვისას მას სწყდება ვარსკვლავური მატერიის გარე გარსი. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, შეკუმ­შვისას ვარსკვლავის გულის ტემპერატურა იზრდება. ცხელი მომაკვდავი ვარსკვლავის მიერ გამოსხივებული ენერგია იწვევს ვარსკვლავის გარემომ­ცველი გაზის იონიზაციას. ვარსკვლავის იონიზებული გარსი კაშკაშაა. მას უწოდებენ პლანეტარულ ნისლეულს.

რკინა ყველაზე მდგრადი ელემენტია. ამიტომ მას შემდეგ, რაც ვარსკვლა­ვის გული რკინად გარდაიქმნება, მასში თერმობირთვული რეაქციები წყდება, რადგან რკინისგან, როგორც მდგრადი ელემენტისგან, ახალი, სხვა ელემენტი აღარ წარმოიქმნება. თერმობირთვული რეაქციების საბო­ლოოდ შეწყვეტის შემდეგ გრავიტაციული ძალის ზემოქმედებით იწყება მომაკვდავი ვარსკვლავის რკინის გულის კოლაფსი.

ვარსკვლავის გულის კოლაფსისას, მასში არსებული ელექტრონები იწყე­ბენ ერთმანეთთან მიახლოებას. კვანტური ფიზიკის ერთ-ერთი პრინციპის თანახმად, ელექტრონებს არ შეუძლიათ ერთმანეთთან ძალიან ახლოს მის­ვლა და ერთი და იგივე მდგომარეობის დაკავება. ამის გამო ელექტრონები ეწინააღმდეგებიან დაახლოებას და წარმოიქმნება გადაგვარებული ელექტ­რონული წნევა. თუ ვარსკვლავის გულის მასა მზის მასის 1.4-ზე ნაკლე­ბია, გადაგვარებული ელექტრონული წნევის გამო წარმოქმნილი ძალა აბა­ლანსებს გრავიტაციულ ძალას და წარმოიქმნება თეთრ ჯუჯად წოდებუ­ლი ობიექტი. თეთრი ჯუჯის მასა მზის მასის 1.4-ზე ნაკლებია, ხოლო მი­სი ზომა დაახლოებით უტოლდება პატარა პლანეტის (მაგ. დედამიწის) ზომას. თეთრი ჯუჯები მდგრადი, კომპაქტური ობიექტები. მათში თერმო­ბირთვული რეაქციები აღარ მიმდინარეობს. ისინი თანდათან ასხივებენ შერჩენილ სითბოს.

თუ ვარსკვლავური ნარჩენის მასა მეტია მზის მასის 1.4-ზე და ნაკლებია 3-4 მზის მასაზე, მაშინ გრავიტაციის ძალა აჭარბებს გადაგვარებული ელექტრონული წნევის მიერ წარმოქმნილ ძალას და ვარსკვლავი იკუმშე­ბა. გრავიტაციის გამო ელექტრონები აღწევენ ბირთვში და ბირთვის პრო­ტონებთან ერთად წარმოქმნიან ნეიტრონებს. ნეიტრონები ეწინააღმდეგე­ბიან დაახლოებას და, შესაბამისად, ვარსკვლავის შემდგომ შეკუმშვას. ამ დროს წარმოიქმნება ნეიტრონული წნევა (გადაგვარებული), რომლის შე­დეგადაც გაჩენილი ძალა აბალანსებს გრავიტაციულ ძალას და წარმოიქმნე­ბა ნეიტრონული ვარსკვლავი. ტიპური ნეიტრონული ვარსკვლავის დია­მეტრი ათეული კილომეტრია.

ნეიტრონული ვარსკვლავი საკმაოდ სწრაფად ბრუნავს. მაგალითად, თუ მბრუნავი მოციგურავე ხელებს შეკუმშავს, ის უფრო სწრაფად იწყებს ბრუნვას. ასევე, მბრუნავი ვარსკვლავის ზომების მკვეთრად შემცირები­სას მისი ბრუნვის სიჩქარე იზრდება. ნეიტრონულ ვარსკვლავს აქვს ძლიე­რი მაგნიტური ველი. მაგნიტური ველის ძალწირების გასწვრივ მოძრაობენ სწრაფი, დამუხტული ნაწილაკები, რომლებიც ასხივებენ რენტგენულ დია­პაზონში. გამოსხივება კონცენტრირებულია ვიწრო კონუსში, რომელიც ბრუნავს ნეიტრონულ ვარსკვლავთან ერთად (მსგავსი სიტუაციაა შუქუ­რის შემთხვევაში) და გამოსხივება ფიქსირდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც გამოსხივების კონუსი მიმართულია დედამიწისკენ. ასეთ ობიექტს პულსა­რი ეწოდება. მომაკვდავი ვარსკვლავის რკინის გულისგან ნეიტრონული ვარსკვლავის წარმოქმნისას, როდესაც საწყისი ობიექტის ზომა სწრაფად და მკვეთრად იცვლება, ცენტრალური ობიექტის ენერგიის ნაწილი სწრა­ფად გარდაიქმნება გარსის ენერგიად. წითელი გიგანტის ევოლუციისგან განსხვავებით, როდესაც გარსი თანდათან სცილდება ცენტრალურ ობი­ექტს, ნეიტრონული ვარსკვლავის წარმოქმნისას ძალიან დიდი ენერგია გა­მოიტყორცნება ცენტრალური ობიექტიდან. ამ მოვლენას ზეახალი ვარსკვ­ლავის აფეთქება ეწოდება. ზეახალის აფეთქებისას წარმოქმნილი სიკაშკა­შე შეიძლება მილიონჯერ და მილიარდჯერაც კი აღემატებოდეს მზის სი­კაშკაშეს. 1054 წელს ასტრონომებმა დააფიქსირეს ზეახალი ვარსკვლავის აფეთქების ფაქტი. ამ აფეთქების ნაშთს კიბორჩხალას ნისლეული ეწოდე­ბა.

თუ ვარსკვლავის ნარჩენის მასა მზის მასას 3-4-ჯერ აღემატება, დაწნეხი­ლი ბირთვების მიერ წარმოქმნილი წნევის ძალა ვერ დააბალანსებს გრავი­ტაციას და ობიექტის შეკუმშვა გაგრძელდება. არ არსებობს ცნობილი მექა­ნიზმი, რომელიც შეაჩერებდა ვარსკვლავის კოლაფსს და ობიექტის შეკუმ­შვა გაგრძელდება მანამ, სანამ იგი წერტილად არ გადაიქცევა. ამ დროს წარმოიქმნება შავი ხვრელი.

შავი ხვრელი მასიური ვარსკვლავური ობიექტის ევოლუციის საბოლოო პროდუქტია. შავი ხვრელი საინტერესო ობიექტია. მას შავი ეწოდება, რად­გან მისგან გამოსხივებაც კი ვერ აღწევს. რაგინდ დიდი სასრული ენერგია არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ შავი ხვრელის მახლობლობაში -მოვლე­ნათა ჰორიზონტის შიგნით მყოფმა ობიექტმა დაძლიოს შავი ხვრელის მი­ზიდულობა და გამოაღწიოს მოვლენათა ჰორიზონტს გარეთ.

მე-18 საუკუნის მიწურულს მეცნიერები ჯონ მიჩელი და პიერ ლაპლასი ვარაუდობდნენ, რომ შეიძლება ეარსება ე.წ. ბნელ ვარსკვლავებს, რომელ­თა გრავიტაცია იმდენად დიდი იქნებოდა, რომ სინათლე ვერ გამოაღწევ­და მათი სიახლოვიდან. ამ დროისთვის ცნობილი იყო, რომ სინათლე ვრცელდება სასრული სიჩქარით. ასევე ცნობილი იყო ნიუტონის მიზიდუ­ლობის კანონი და ბევრი მეცნიერი, მათ შორის, ნიუტონიც ვარაუდობდა, რომ სინათლე შედგება ნაწილაკებისგან – კორპუსკულებისგან. მე-19 საუ­კუნეში, მას შემდეგ, რაც ჯეიმს კლარკ მაქსველმა აღწერა სინათლე, რო­გორც ტალღა, ის აღარ განიხილებოდა როგორც ნაწილაკების ერთობლიობა და მოსაზრება ბნელი ვარსკვლავების არსებობის შესახებ მივიწყებულ იქ­ნა. ალბერტ აინშტაინის მეგობარმა კარლ შვარჩშილდმა აჩვენა, რომ აინშ­ტაინის გრავიტაციის აღმწერი განტოლებების ერთ-ერთი ამონახსნი აღწერ­და შავ ვარსკვლავს – შავ ხვრელს და თავისი მოსაზრება გააცნო აინშტა­ინს. თავად აინშტაინს მიაჩნდა, რომ შავი ხვრელის აღმწერი ამონახსნი მხოლოდ საინტერესო მათემატიკური შედეგია და ბუნებაში შავი ხვრელე­ბი ვერ იარსებებდა. გასული საუკუნის 70-იან წლებამდე შავი ხვრელების არსებობა დადასტურებული არ იყო და სამეცნიერო წრეებში შავ ხვრელს სამეცნიერო ფანტასტიკის სფეროს ნაწილად თვლიდნენ. დღემდე შავი ხვრელის პირდაპირი დაკვირვება შეუძლებელია. მეცნიერები აკვირდებიან მოვლენებს, რომელთა ახსნა შეიძლება შავი ხვრელის არსებობით.

გასული საუკუნის 70-იანი წლების დასაწყისში დაფიქსირდა ენერგეტიკუ­ლი რენტგენული გამოსხივება. ასეთი ენერგეტიკული გამოსხივების წყა­რო შეიძლება ყოფილიყო ისეთი მასიური ობიექტი, როგორიცაა შავი ხვრე­ლი ან რომელთაგანაც შეიძლება წარმოიქმნას შავი ხვრელი. მასიური ობი­ექტები ზიდავენ მათ მახლობლად არსებულ მატერიას, ნივთიერების მასი­ურ ობიექტზე დაცემისას თავისუფლდება ენერგია, რომელიც გარდაიქმნე­ბა ენერგეტიკულ გამოსხივებად. ცნობილია, რომ თითქმის ყველა გალაქ­ტიკის, მათ შორის, ჩვენი გალაქტიკის, ცენტრში მოთავსებულია სუპერმა­სიური (გალაქტიკის მასის მეათასედი მასის) შავი ხვრელი.

ზოგადი ფარდობითობის თეორიის თანახმად, ნებისმიერი მასიური სხეუ­ლი ამრუდებს სივრცესა და დროს მის მახლობლობაში. აინშტაინის თეორი­ის თანახმად, გრავიტაციული მიზიდულობა სხვა არაფერია, თუ არა სივრ­ცისა და დროის გამრუდების გამოვლინება. მაგალითად, სინათლე ირჩევს ისეთ ტრაექტორიას, რომლის გავლისას მანძილს ორ წერტილს შორის და­ფარავს მინიმალურ დროში. თუ სივრცე ბრტყელია (გრავიტაციაა სუსტი), სინათლის ტრაექტორია არის სწორი ხაზი. გრავიტაციის არსებობის შემთხ­ვევაში გრავიტაციის წყაროს მიერ მიზიდულობის გამო სინათლის სხივი მრუდდება, მაგრამ კვლავ ირჩევს ისეთ გზას, რომ გასავლელი მანძილი მინიმალურ დროში დაფაროს, ე.ი. გრავიტაციულ ველში ორ წერტილს შო­რის მანძილი მინიმალურ დროში დაიფარება გარკვეულ მრუდ წირზე მოძ­რაობისას. თუ ჩვენ თვალში მოდის მრუდი წირის გასწვრივ მოძრავი სი­ნათლე, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სინათლის წყარო ბრტყელი სხეულია, მოგვეჩვენება, რომ სინათლე მოდის გამრუდებული სხეულიდან.

წარმოვიდგინოთ, რომ წვიმიან, მაგრამ უქარო ამინდში ვმოძრაობთ მანქა­ნით. თუ მანქანა გაჩერებულია, დავინახავთ, რომ წვიმის წვეთები ვერტი­კალურად ეცემა ქვემოთ. თუ მანქანა იმოძრავებს, მოგვეჩვენება, რომ წვი­მის წვეთები მოძრაობენ დახრილად. თუ მანქანის სიჩქარე არ შეიცვლება, მაშინ არც წვიმის წვეთების დახრილობა შეიცვლება და ჩვენ დავინახავთ, რომ წვეთები მუდმივად მოძრაობენ დახრილი წრფის გასწვრივ (წვეთების მიერ მანქანის ფანჯარაზე დატოვებული კვალი იქნება დახრილი ხაზი). თუ მანქანის სიჩქარე დროთა განმავლობაში შეიცვლება (მანქანა აჩქარებუ­ლად იმოძრავებს) მაშინ დროის სხვადასხვა მომენტში წვიმის წვეთები სხვადასხვანაირად დახრილად მოგვეჩვენება, ე.ი. დავინახავთ, რომ ისინი მრუდი წირის გასწვრივ მოძრაობენ (წვიმის წვეთების მიერ მანქანის ფან­ჯარაზე დატოვებული კვალი იქნება მრუდე წირი). აჩქარებით მოძრაობი­სას, წვიმის წვეთების ტრაექტორიის მსგავსად, გამრუდებულად მოგვეჩ­ვენება სინათლის სხივიც. ზემოთ მოტანილი მაგალითიდან ჩანს, რომ აჩქა­რებული მოძრაობა კავშირშია სივრცის გამრუდებასთან. ეკვივალენტობის პრინციპის თანახმად, ერთი და იგივე გრავიტაციულ ველში სხვადასხვა მა­სის სხეული ერთი და იგივე აჩქარებით მოძრაობს. თუ გრავიტაციის გამო სხვადასხვა სხეული ერთი და იგივე აჩქარებით მოძრაობს, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ სივრცე ყველა სხეულისთვის ერთნაირად გამრუდებულია, ე.ი. გრავიტაციით გამოწვეული მოძრაობა და მოძრაობა შესაბამისად გამ­რუდებულ სივრცეში ერთნაირად აიწერება.

გრავიტაციულ ველში, სხვადასხვა წერტილში მყოფი დამკვირვებელი რაი­მე პროცესის მახასიათებელი დროის სხვადასხვანაირ მნიშვნელობას გაზო­მავს. მაგალითად, გრავიტაციის წყაროდან ძალიან (უსასრულოდ) შორს მყოფ დამკვირვებელს მოეჩვენება, რომ გრავიტაციის წყაროსთან ახლოს პროცესების მიმდინარეობის დრო შენელებულია.

შავი ხვრელი გრავიტაციის ყველაზე მძლავრი წყაროა. სივრცისა და დროის გამრუდებაც ყველაზე ძლიერი შავი ხვრელის მახლობლობაშია. მიუხედა­ვად იმისა, რომ შავ ხვრელს შეუძლია შეუქცევადად შეიწოვოს მის მახ­ლობლად არსებული ნებისმიერი მატერია, მაინც უნდა აღინიშნოს, რომ ის მნიშვნელოვან როლს თამაშობს გალაქტიკის წარმოშობაში. შავ ხვრელს შე­უძლია შეუქცევადად შეიწოვოს არა ნებისმიერ მანძილზე მდებარე მატე­რია, არამედ მხოლოდ ის მატერია, რომელიც მასთან საკმარისად ახლოსაა (მოვლენათა ჰორიზონტის შიგნით).

როგორც აღვნიშნეთ, შავი ხვრელის კანდიდატი ობიექტი იკუმშება მანამ, სანამ წერტილად არ იქცევა. წერტილად ქცეული მასა კი ნიშნავს იმას, რომ შავი ხვრელის ცენტრში გრავიტაცია უსასრულოა. ეს კი, თავის მხრივ, ნიშნავს იმას, რომ არავინ იცის, რა ხდება შავი ხვრელის ცენტრში ანუ საქმე გვაქვს სინგულარობასთან. ცოდნის უკმარისობა იძლევა საფუძ­ველს სხვადასხვა ინტერპრეტაციისთვის. მაგალითად, მოვისმენთ მოსაზ­რებას იმის შესახებ, რომ შავი ხვრელის ცენტრი შეიძლება იყოს გვირაბი პარალელურ სამყაროში ან ამ გვირაბის გავლით შეიძლება დროში მოგზაუ­რობა. იმისთვის, რომ მივიღოთ ცოდნა იმის შესახებ, თუ რა ხდება შავი ხვრელის ცენტრში, საჭიროა არსებობდეს თეორია, რომელიც აღწერს, თუ როგორ იქცევა ძლიერი გრავიტაცია ძალიან მცირე მანძილებზე. ასევე თანა­მედროვე მეცნიერები მუშაობენ პროექტზე, რომელიც საშუალებას მოგვ­ცემს, პირდაპირ დავაკვირდეთ შავ ხვრელს. ანუ უნდა შეიძლებოდეს დაკ­ვირვება იმ მოვლენებზე, რომლებიც ვერ აღიწერება ჩვენთვის ცნობილი სა­ხით არსებული განტოლებებით. შავი ხვრელის პირდაპირი დაკვირვებისთ­ვის ერთი ტელესკოპი საკმარისი არ არის (რომ შეიქმნას საკმარისად დი­დი ტელესკოპი, მისი ზედაპირის ზომა ამერიკის კონტინენტის ზომას უნ­და უტოლდებოდეს). ამიტომ გროვდება მონაცემები მსოფლიოში არსებუ­ლი მრავალი სხვადასხვა ტელესკოპიდან და მათ ამუშავებენ სუპერკომპი­უტერის საშუალებით. შავი ხვრელებისა და მათ ცენტრში არსებული სინ­გულარობის შესწავლა შეიძლება დაგვეხმაროს სამყაროს წარმოშობის პრო­ცესის უკეთ აღწერაში. დიდ აფეთქებამდე მთელი სამყარო ხომ ერთ წერ­ტილში იყო მოთავსებული.
კატეგორია: მეცნიერება | ნანახია: 2771 | დაამატა: balu | ტეგები: შავი ხვრელები/evolucia, varskvlavebis evolucia, SHAVI XVRELI, ვარსკვლავების ევოლუცია | რეიტინგი: 5.0/1
Vestibulum nec ultrices diam, a feugiat lectus. Pellentesque eu sodales enim, nec consequat velit. Proin ullamcorper nibh nec malesuada iaculis. Donec pulvinar ipsum ac tellus ornare, quis vulputate lectus volutpat.